पर्यटन सुरक्षित का जीवघेणे?
पर्यटन

पर्यटन सुरक्षित का जीवघेणे?

करोनाकाळानंतर पर्यटनाला जाणाऱ्यांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढली आणि त्याचबरोबर अपघातविषयीच्या बातम्याही वाढल्या. पर्यटनाचा आनंद घ्यायचा असेल, तर पर्यटक आणि पर्यटन कंपन्या यांनी काही गोष्टींचे भान राखणे आवश्यक आहे. ज्या गोष्टी आपल्या हातात आहेत, त्यांच्याविषयी खबरदारी बाळगायलाच हवी.

गेल्या महिन्यात नेपाळमध्ये छोटे विमान कोसळून २२ जणांचा मृत्यू झाला. त्या आधी सिक्कीममध्ये बस दरीत कोसळून ठाणे येथील संपूर्ण कुटुंब मृत्युमुखी पडले. एप्रिल महिन्यात पॅराग्लायडिंग करताना, सोसाट्याच्या वाऱ्यामुळे तोल जाऊन पर्यटक आणि गाइड अशा दोघांचा मृत्यू झाला. एप्रिल महिन्यातच झारखंड राज्यात दोन केबल कार एकमेकांना धडकून झालेल्या अपघातात तिघांचा मृत्यू झाला, तर सोळा लोक अडकून पडले. गेल्या वर्षी नोव्हेंबरमध्ये पॅरासेलिंग करताना दोर तुटल्याने, पाण्यात पडून एक जोडपे जखमी झाले. या आणि अशा छोट्या-मोठ्या अपघातांची यादी न संपणारी आहे.

गेल्या काही वर्षांत देश-विदेशातील पर्यटनामध्ये वाढलेला अपघातांचा आणि लागणाऱ्या वैद्यकीय सेवांचा आकडा चिंताजनक आहे. दोन वर्षे करोनामुळे असलेल्या निर्बंधांमुळे आणि आता हे निर्बंध उठल्यामुळे पर्यटनास उधाण आले आहे; परंतु ते आनंददायी, सुरक्षित असण्यावर किती लोक भर देतात, हा चिंतनाचा विषय ठरू शकतो. पर्यटन हा देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. दिवसेंदिवस पर्यटन वाढत असताना, ते अधिकाधिक सुरक्षित कसे करता येईल, यावर टूर ऑपेरटर/कंपनी, सरकार, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि स्वतः पर्यटकांनी विचार करणे गरजेचे आहे. अपघात होणे किंवा आजारी पडणे यांसारख्या गोष्टी आपल्या हातात नसल्या, तरी त्या होऊ नयेत म्हणून काळजी नक्कीच घेता येते. बहुतेक वेळेस पर्यटक स्वतःची वैद्यकीय माहिती टूर कंपनीस देण्याचे टाळतात. कित्येकदा स्वतःच्या तब्येतीस प्रतिकूल अशा परिस्थितीत प्रवास करतात; त्यामुळे अनेकदा प्राणांवर बेतण्याचीदेखील शक्यता निर्माण होते. त्यासाठी पर्यटक आणि टूर कंपनी या दोघांनी सजग असणे गरजेचे आहे. पर्यटकांनी कोणत्याही टूर कंपनीबरोबर जाताना आपली संपूर्ण माहिती देणे आवश्यक आहे. कंपनीनेदेखील प्रवाशाची वैद्यकीय स्थिती जाणून घेणे आवश्यक आहे. प्रवासाच्या सर्व कार्यक्रमाची; तसेच त्यादरम्यान आयोजित केलेल्या सर्व उपक्रमांची माहिती कंपनीने देणे आवश्यक आहे. एखाद्या पर्यटकाची शारीरिक परिस्थिती एखादी सहल पार पडण्यास सक्षम नसेल, तर तशी पूर्वकल्पना पर्यटकास असली पाहिजे. ही जबाबदारी टूर कंपनीइतकीच पर्यटकांचीदेखील आहे. अनेक पर्यटक स्वतःच्या शारीरिक क्षमतेविरुद्ध जाऊन; अथवा एखाद्या ठिकाणची पुरेशी माहिती न घेता प्रवासाला निघतात आणि अडचणीत येऊ शकतात. उदा. रक्तदाबाचा त्रास असताना उंच डोंगरावर जाणे, अथवा पोहायला येत नसताना लाइफ जॅकेटचा वापर टाळणे, स्थानिक वाटाड्या न घेता एखाद्या डोंगरावर किंवा जंगलात भटकायला जाणे, या आणि अशा प्रकारच्या गोष्टी पर्यटकांनी कटाक्षाने टाळल्या पाहिजेत.

करोना साथीमध्ये सर्वच पर्यटन संस्थांची घडी विस्कटली होती. आता निर्बंध शिथिल झाल्यानंतर या कंपन्या ग्राहकांना आकर्षक ऑफर देत आहेत. विस्कटलेली आर्थिक घडी सावरताना प्रवाशांची सुरक्षितता आणि आरोग्य यांचे भान ठेवणेही महत्त्वाचे आहे. पर्यटकांना आकर्षित करताना आणि सलग सेवा देताना, प्रवासी वाहतूक संस्था आणि साहसी पर्यटन संस्थांनी आपल्या गाड्या, उपकरणे यांची नियमित देखभाल करणे आवश्यक आहे. साहसी पर्यटन संस्थांनी राफ्टिंग, पॅरासेलिंग, पॅराग्लायडिंग, बंजी जम्पिंग, स्कूबा डायव्हिंग आदी खेळांसाठी कुशल प्रशिक्षकांची नेमणूक करणे गरजेचे आहे. काही स्थानिक पर्यटन संस्था स्पर्धेमुळे या खेळांसाठी कमी पैसे आकारतात. त्यासाठी ते कमी पगारात स्थानिक आणि अप्रशिक्षित लोकांची नेमणूक करतात. पर्यटकदेखील अनेकदा पैसे वाचवण्याच्या नादात अशा लोकांच्या जाळ्यात अडकून स्वतःचा जीव धोक्यात घालतात. तेव्हा अशा साहसी पर्यटन संस्थांची निवड करताना काळजी घेतली पाहिजे.

साहसी खेळ असो अथवा सर्वसामान्य पर्यटन, अनेक प्रगत देशांमध्ये पर्यटकांची सुरक्षितता प्राधान्यक्रमाने जपली जाते. चांगले रस्ते, वाहतुकीचे कडक नियम, सर्वच क्षेत्रांतील प्रगत तंत्रज्ञान, प्रगत आणि तत्काळ वैद्यकीय सेवा यांद्वारे पर्यटकांना सुरक्षित वातावरण देण्यावर या देशांचा भर दिसतो. एखादा अपघात झाल्यावर तातडीची वैद्यकीय सेवा दुबई, अमेरिका, सिंगापूर, ब्रिटन यांसारख्या देशांत उपलब्ध होते. पर्यटन संस्थादेखील प्रवाशांची सुरक्षितता प्राधान्याने डोळ्यासमोर ठेवून काम करताना दिसतात. हवामान खराब असेल, तर त्यावर अवलंबून असणाऱ्या अनेक साहसी पर्यटनाचे विकल्प बंद ठेवले जातात. यातून आपल्याकडील पर्यटन संस्थांनी अनुकरण करावे असे मुद्दे :

 

प्रशिक्षित सहल व्यवस्थापक : सहल व्यवस्थापकास प्राथमिक उपचार, सीपीआर इ. गोष्टींचे ज्ञान असले पाहिजे; तसेच ते वेळोवेळी अद्ययावत केले गेले पाहिजे.

मदतव्यवस्था : टूर कंपन्यांचे संपर्कक्षेत्र मोठे असले पाहिजे. सहलीत काही दुर्दैवी घटना घडल्यास, ती सावरून नेण्यासाठी अतिशय मजबूत अशी मदतव्यवस्था असणे आवश्यक आहे.

संतुलित आणि आरामदायी प्रवासयोजना : प्रवाशांचा सहल अनुभव आरामदायी होण्यासाठी दगदग नसणारा कार्यक्रम आखणे, हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. तुमचे प्रवासी जाणून घ्या : ज्येष्ठ नागरिक असतील, तर त्यांची संपूर्ण वैद्यकीय माहिती सहल आयोजकाने घेणे आवश्यक आहे.

प्रशिक्षित आणि पात्रता असलेला गाइड : गाईड अथवा ट्रेनर हे योग्य प्रकारे प्रशिक्षण घेतलेलेच असले पाहिजेत. पर्यटकांची सुरक्षितता ही पर्यटन संस्थांची जबाबदारी आहे; त्याचप्रमाणे सजग आणि समंजस पर्यटक असणे, ही प्रत्येक पर्यटकाची जबाबदारी आहे.

सुरक्षित पर्यटनाचा कानमंत्र

आरोग्य विमा : प्रवासात घडणाऱ्या अनेक दुर्दैवी घटनांपासून संरक्षण मिळण्यास आरोग्य विम्याचा नक्कीच उपयोग होऊ शकतो. त्यामध्ये केवळ अपघात किंवा आपत्कालीन वैद्यकीय सेवा यांचा समावेश नसून नैसर्गिक आपत्ती, सामान चोरीला जाणे/हरवणे, विमान रद्द होणे अथवा विलंब होणे अशा अनेक घटनांचा समावेश होतो. विशेषतः परदेश प्रवासात विमा असणे फायदेशीर ठरू शकते.

मेडिव्हॅक इन्शुरन्स : सध्याच्या काळात आपत्कालीन वैद्यकीय निर्वास हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. आरोग्य विम्यामध्ये समाविष्ट नसलेल्या या विम्यामध्ये, खास विमान किंवा हेलीकॉप्टरद्वारे गरजू व्यक्तीस अडकलेल्या ठिकाणाहून बाहेर काढले जाते व तातडीची वैद्यकीय सेवा पुरवली जाते.

महत्त्वाचे संपर्क क्रमांक : प्रवासात महत्त्वाच्या वैद्यकीय सेवा किंवा स्थानिक पोलिसांचे संपर्क क्रमांक सोबत असावेत. जीएसएम नेटवर्क असणाऱ्या बहुतांश देशांमध्ये ११२ हा क्रमांक आपत्कालीन सेवांसाठी वापरला जातो. ९११ हा क्रमांकदेखील कित्येक देशांकडून स्थानिक आपत्कालीन सेवांकडे वळवला जातो.

कार्यक्रमाची प्रत : आपल्या संपूर्ण प्रवासाच्या कार्यक्रमाची प्रत कुटुंबातील किंवा विश्वासातील व्यक्तीकडे असावी. आपल्या विम्याची कागदपत्रे आणि ओळखपत्रेही त्यांच्याकडे असावीत. आपण साधारण केव्हा संपर्क साधणार आहोत, याची कल्पना घरी असणाऱ्या व्यक्तींना असणे आवश्यक आहे. काही दुर्दैवी घटना घडल्यास आपल्या घरातील सदस्य आपल्यासाठी तातडीची सेवा मिळवून देऊ शकेल.

स्थानिक भाषा : स्थानिक भाषेत काही महत्त्वाची वाक्ये, उदा. ‘मला मदत हवी आहे’ किंवा ‘पोलिसांना बोलवा’ येणे फायदेशीर ठरू शकते. स्थानिक भाषा आणि लिपीमध्ये अशा प्रकारची वाक्ये असणारी कार्ड जवळ बाळगणे, हादेखील पर्याय आहे.

सहल कंपनीचे परीक्षण आणि निवड : कोणत्याही सहल कंपनीची निवड करताना, कंपनीचे नाव आणि सहलीचा प्रवासखर्च एवढेच न पाहता, इतर प्रवाशांचे अनुभव, कंपनीचे संपर्क जाळे यांचा विचार करावा. कित्येकदा कमी खर्चातल्या सहली योग्य व्यवस्थेअभावी महागात पडू शकतात; तसेच काही वेळा लहान टूर ऑपरेटरही अतिशय चांगली सेवा देऊ शकतात. त्यासाठी सहल आयोजकांशी विविध बाबींवर सखोल चर्चा करणे आवश्यक आहे.

प्रवासाचा कार्यक्रम : प्रवासाचा संपूर्ण कार्यक्रम जाणून घ्यावा. आपल्या तब्येतीस प्रतिकूल परिस्थिती कुठे उद्भवू शकते, याची सविस्तर माहिती आयोजकांकडून घ्यावी. स्थळाची माहिती, आपण कुठे जाणार आहोत, तेथील भौगोलिक वातावरण कसे असेल, तेथे चढण अथवा चालणे किती असेल याचीही सविस्तर माहिती घ्यावी.

वैयक्तिक आरोग्याची माहिती : आपली सविस्तर वैद्यकीय माहिती सहल अयोजाकास देणे गरजेचे आहे. कुणी मधुमेह, रक्तदाब, हृदयविकार यांनी ग्रस्त असेल, तर तशी कल्पना सहल आयोजक आणि व्यवस्थापक यांना असलीच पाहिजे. सहलीदरम्यान अथवा सहलीस निघण्याच्या अगोदर कुणी सदस्य आजारी पडला, तर केवळ पैसे बुडतील या कारणास्तव सहल रेटू नये.

डॉक्टर भेट : सहलीचे नियोजन करण्यापूर्वी आवर्जून आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. विशेषतः ज्येष्ठ नागरिक आणि काही आजार असणाऱ्यांनी ही काळजी घ्यावी.

जेवणाची व्यवस्था : सहलीतल्या जेवणाच्या व्यवस्थेविषयी आवर्जून माहिती घ्यावी. आपणास कोणत्या पदार्थांची अॅलर्जी असेल किंवा काही विशिष्ट प्रकारचे भोजन हवे/नको असेल, तर त्याची चर्चा आधीच करावी.

सहल व्यवस्थापकाच्या सूचना : सहल व्यवस्थापकाच्या सूचनांचे पालन करणे अत्यावश्यक आहे. कित्येकदा या सूचना धाब्यावर बसवून पर्यटक स्वतःबरोबरच इतरांचाही जीव धोक्यात घालण्याच्या घटना घडलेल्या आहेत. व्यक्तिगत पर्यटन करताना अनावश्यक साहस नको, ही बाब विशेष लक्षात घेतली पाहिजे. पाण्याचा प्रवाह अचानक वाढल्याने, रस्त्याचा अंदाज न आल्याने अनेक दुर्दैवी घटना घडल्या आहेत. अनोळखी ठिकाणी अनावश्यक साहस आणि अनाठायी आत्मविश्वास टाळावा.

सुरक्षित फोटोग्राफी : सर्वांत महत्त्वाचा आणि ऐरणीचा मुद्दा म्हणजे फोटोग्राफी. सध्या पर्यटन करताना त्या स्थळाचा आस्वाद घेण्यापेक्षा फोटो काढण्याकडे मोठा कल आहे. या फोटोग्राफी आणि सेल्फीच्या नादात अनेकांना प्राण गमवावे लागले आहेत. जंगल, डोंगर या ठिकाणी हे मोह टाळावेत.

आपली वसुंधरा विविधतेने नटलेली आहे. अनेकविध संस्कृतींनी रंगलेली आहे. तिचा आस्वाद जरूर घेतलाच पाहिजे; परंतु त्याबरोबरच आपला जीवही तितकाच महत्त्वाचा आहे, याचे भान प्रत्येक पर्यटकाने ठेवणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे, पर्यटक हे केवळ अर्थार्जनाचे साधन नसून, तो एक जीव आहे आणि आपल्यावर अवलंबून आहे, याचे भान पर्यटक संस्थांनी ठेवणे गरजेचे आहे. पर्यटकांची काळजी आपलेपणाने घेतली, तर पर्यटन संस्था आणि सुरक्षित पर्यटन वाढीस लागेल यात संशय नाही.